ในเดือนมิถุนายน 2537 ทรงธรรม์ สวนียะ ผู้อำนวยการกองนิคมสร้างตนเอง มีหนังสือแจ้งมอบฟิล์มภาพยนตร์ให้หอภาพยนตร์แห่งชาติซึ่งในขณะนั้นสังกัดกองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร ด้วยเหตุผลเช่นเดียวกับหลายหน่วยงานที่มอบภาพยนตร์แก่หอภาพยนตร์ กล่าวคือในช่วงเวลานั้นถือว่าหมดยุคการใช้งานฟิล์มภาพยนตร์ ไม่มีการถ่ายทำภาพยนตร์ด้วยฟิล์มและเครื่องฉายฟิล์มก็ชำรุด ไม่สามารถใช้ประโยชน์ได้ การใช้ภาพยนตร์ของหน่วยงานต่าง ๆ ได้เปลี่ยนไปใช้ในรูปแบบวิดีโอเทป หน่วยงานจึงบริจาคฟิล์มเพื่อให้หอภาพยนตร์ทำสำเนาเป็นวิดีโอเทปให้ผู้มอบได้ใช้ประโยชน์ ขณะเดียวกันหอภาพยนตร์ก็อนุรักษ์ภาพยนตร์เหล่านี้ไว้เพื่อนำออกให้บริการสำหรับประชาชนต่อไป

ภาพ : หักร้างถางพง นิคมฯ พัฒนาภาคใต้ จังหวัดสตูล

ฟิล์มภาพยนตร์ของกองนิคมสร้างตนเองที่มอบแก่หอภาพยนตร์มีจำนวน 19 ม้วน แต่ฟิล์มเสื่อมสภาพไป 3 ม้วน จึงอนุรักษ์ได้ 16 เรื่อง เป็นฟิล์มภาพยนตร์ขนาด 16 มม. ทั้งหมด และมีเสียงเพียงเรื่องเดียว ดังมีรายชื่อต่อไปนี้

1. ชาวต่างชาติเยี่ยมชมนิคมสระบุรี (ม้วนฟิล์มระบุปี 249?) ยังไม่สามารถแปลงสัญญาณได้

2. เริ่มสร้างนิคมพระพุทธบาท สระบุรี (ปี 2500) ยังไม่สามารถแปลงสัญญาณได้

3. การช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย (ปี 2509) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 30.45 นาที

ภาพยนตร์ข่าว ททบ.7 (สถานีโทรทัศน์กองทัพบก ช่อง 7) กันยายน 2509 เกิดอุทกภัยขึ้น ได้มีคณะบุคคลต่าง ๆ ทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศนำเงินและสิ่งของมาบริจาคให้แก่กรมประชาสงเคราะห์

4. สถานสงเคราะห์กุ่มสะแก เพชรบุรี (ปี 2509) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 30.51 นาที 

เนื้อหาของภาพยนตร์เป็นการเดินทางของ สุวรรณรื่นยศ อธิบดีกรมประชาสงเคราะห์ เพื่อตรวจเยี่ยมหน่วยงานส่วนภูมิภาคของกรมประชาสงเคราะห์ในจังหวัดภาคใต้ ได้แก่ สถานคุ้มครองคนไร้ที่พึ่งกุ่มสะแก จังหวัดเพชรบุรี และนิคมสร้างตนเองอีกหลายแห่งในภาคใต้ เช่น นิคมฯ เขื่อนเพชร จังหวัดเพชรบุรี, นิคมฯ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ (ปัจจุบันถอนสภาพนิคมฯ ไปแล้วทั้งสองที่) จากนั้นเดินทางไปทำพิธีเปิดเขื่อนกั้นน้ำคลองบางปรังในนิคมฯ ทะเล จังหวัดสุราษฎร์ธานี, นิคมฯ พัฒนา ภาคใต้ จังหวัดสตูล, นิคมฯ รัตภูมิ จังหวัดสงขลา, นิคมฯ โคกโพธิ์ จังหวัดปัตตานี, นิคมฯ เทพา จังหวัดสงขลา, นิคมฯ พัฒนาภาคใต้ จังหวัดนราธิวาส (เปลี่ยนชื่อเป็นนิคมฯ สุคิรินในปี 2528) ก่อนจะจบการเดินทางตรวจเยี่ยมในเส้นทางภาคใต้ที่นิคมฯ ธารโต จังหวัดยะลา

ภาพ : ป้ายหมู่บ้านสมาชิกทหารผ่านศึกจากสงครามเกาหลี นิคมฯ ธารโต ยะลา

5. สถานสงเคราะห์คนชราบ้านบางแค (ปี 2510) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 25.58 นาที

ภาพยนตร์รวบรวมเรื่องราวกิจกรรมด้านการดูแลผู้สูงอายุของกรมประชาสงเคราะห์ 

6. นิคมสร้างตนเองธารโต จังหวัดยะลา (ปี 2510-2511) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 17.29 นาที <<กดคลิกเพื่อชมภาพยนตร์>>

ภาพยนตร์รวมหลายเหตุการณ์ เรื่องแรกเป็นเหตุการณ์ สุวรรณ รื่นยศ อธิบดีกรมประชาสงเคราะห์ เยี่ยมชมหมู่บ้านสมาชิกทหารผ่านศึกจากสงครามเกาหลี ซึ่งมีอยู่ 24 ครอบครัว และหมู่บ้านสมาชิกซาไก ซึ่งเป็นบางส่วนของผู้อยู่อาศัยในนิคมสร้างตนเองธารโตเรื่องที่สองเป็นข่าว ททบ.7 พิธีแจกโฉนดที่ดิน ณ นิคมสร้างตนเองพิมาย ในวันที่ 3 มีนาคม 2510 โดยมี จอมพล ประภาส จารุเสถียร รองนายกรัฐมนตรี เป็นประธาน เรื่องต่อมานำเสนอเหตุการณ์ต่อเนื่องของการเดินทางเข้าสู่พื้นที่นิคมสร้างตนเอง เริ่มด้วยบรรยากาศกรุงเทพฯ ในปี 2511 ผู้คนจำนวนมากเดินข้ามสะพานพระพุทธยอดฟ้าที่กำลังปิดซ่อมแซมผู้คนที่อาศัยอยู่ริมทางรถไฟ เรือเอี้ยมจุ๊นที่ลอยลำเต็มสองฝั่งคลองอาคารที่ทำการกรมประชาสงเคราะห์ รถโดยสารที่มีป้ายผ้าแขวนข้างรถว่า “ราษฎรจังหวัดตากไปประกอบอาชีพนิคมฯ พัฒนาภาคใต้นราธิวาส” นำผู้คนและสัมภาระเต็มคันรถมาพักที่บ้านพักเยาวชนของกรมประชาสงเคราะห์ ประชาชนเหล่านี้เข้ามาติดต่อกับเจ้าหน้าที่ที่กองจัดนิคม ภาพต่อมาเป็นเหตุการณ์ต่อเนื่องออกเดินทางด้วยรถไฟจากสถานีรถไฟธนบุรี ผู้ย้ายถิ่นบางส่วนลงไปขึ้นรถโดยสารที่สถานีรถไฟยะลา

อีกส่วนหนึ่งเดินทางต่อไปลงที่สถานีสุไหงโกลก และโดยสารรถบรรทุกเต็มคันเข้าไปในพื้นที่นิคมฯ เจ้าหน้าที่จัดอุปกรณ์สำหรับการบุกเบิกที่ทำกินสำหรับผู้มาตั้งถิ่นฐาน ภาพต่อมาเป็นภาพการร่วมแรงสร้างอาคาร ที่อยู่อาศัย ทำไร่ ตัดไม้ มีโรงแปรรูปไม้ มีการใช้เครื่องมือหนักสร้างถนนหักร้างถางพงพื้นที่ป่า ข้าราชการขี่ช้างสำรวจพื้นที่ภาพของแพทย์มาออกหน่วยรักษาพยาบาล ณ ที่ทำการนิคมฯ ธารโต ภาพของโรงเรียนนิคมสร้างตนเองพัฒนาภาคใต้ จังหวัดยะลา มีบ่อน้ำบาดาล เลี้ยงเป็ด ไก่ ทำเครื่องมือในการเพาะปลูก ทำเครื่องจักสาน ทำแปลงผักสาธิต ปลูกข้าวมีตลาดซื้อขายสินค้า มีธนาคารเป็นแหล่งเงินทุนของชาวบ้านเรื่องสุดท้ายเป็นข่าว ททบ.7 การตรวจเยี่ยมนิคมสร้างตนเองเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม 2510 โดยอธิบดีกรมประชาสงเคราะห์ แต่ยังไม่สามารถระบุสถานที่ได้

ภาพ: ประชาชนจากจังหวัดตากบนรถโดยสารจัดเฉพาะเข้ากรุงเทพฯ ก่อนเดินทางต่อด้วยรถไฟ

7. ศูนย์สาธิตและการฝึกอบรมไทย-เยอรมัน (สันนิษฐานว่าราวปี 2510-2513) สี/เงียบ ความยาว 5.07 นาที

ภาพการปลูกพืชเศรษฐกิจ เช่น ข้าวโพด ข้าว มีการใช้เครื่องจักรกลในการเพาะปลูกและแปรรูปผลผลิตเพื่อความสะดวกและรวดเร็วในการทำงาน ศูนย์สาธิตและการฝึกอบรม ไทย-เยอรมัน จัดตั้งขึ้นในนิคมสร้างตนเองพระพุทธบาท สระบุรี-ลพบุรีในปี 2510 

8. สมาชิกนิคมสร้างตนเองภาคใต้ จังหวัดสตูล (สันนิษฐานว่าราวปี 2511-2513) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 8.36 นาที <<กดคลิกเพื่อชมภาพยนตร์>>

นิคมแห่งนี้จัดตั้งขึ้นตั้งแต่ปี 2505 มีวัตถุประสงค์เพื่อความมั่นคงของชาติในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ในท้องที่ที่อำนาจการปกครองเข้าไปไม่ถึง โดยการอพยพราษฎรไทยพุทธไปอยู่ร่วมกับไทยมุสลิม และเป็นพื้นที่ทดลองปลูกปาล์มน้ำมันแห่งแรกของประเทศ ภาพที่น่าสนใจคือ การลงต้นกล้าปาล์มน้ำมัน และการหักร้างถางพงบุกเบิกที่ทำกิน 

9. <รถตัก พรหมพิราม> (สันนิษฐานว่าราวปี 2510-2514) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 24.56 นาที

การขนเครื่องจักรและชิ้นส่วนของรถเครนตีนตะขาบมาทางรถไฟด้วยขบวนหัวรถจักรไอน้ำมิกาโด แมกอาเธอร์ สำหรับนำไปใช้งานในนิคมสร้างตนเองทุ่งสาน อำเภอพรหมพิราม จังหวัดพิษณุโลก เมื่อมาถึงสถานีพรหมพิรามได้ใช้อุปกรณ์เครนของรถไฟยกประกอบจนสำเร็จ

10. ปาล์มน้ำมัน (สันนิษฐานว่าราวปี 2523-2524) สี/เงียบ ความยาว 11.12 นาที

นิคมพัฒนาตนเองภาคใต้ จังหวัดสตูล ส่งเสริมให้ประชาชนปลูกปาล์มน้ำมันซึ่งเป็นพืชเศรษฐกิจ และมีโรงงานสกัดน้ำมันปาล์มเองด้วย ชาวบ้านจะนำผลปาล์มส่งให้กับโรงงานเพื่อสกัดเป็นน้ำมัน 

ภาพ :  ปาล์มน้ำมัน ผลิตผลสำคัญของนิคมฯ ภาคใต้

ภาพ : แปลงเพาะกล้าปาล์มน้ำมัน นิคมฯ พัฒนาภาคใต้ จังหวัดสตูล

11. นิคมสร้างตนเองโนนสัง (2524) สี/เงียบ ความยาว 17.13 นาที 

ภาพยนตร์นำเสนอกิจกรรมต่าง ๆ ในนิคม ทั้งการเพาะปลูก การจับสัตว์น้ำ การฝึกอบรมตัดเย็บเสื้อผ้า ชั้นเรียนในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กที่ได้รับการสนับสนุนจากเนเธอร์แลนด์ และการจัดสร้างอ่างเก็บน้ำและระบบชลประทานซึ่งเป็นสิ่งสำคัญของการพัฒนาที่ทำกินของนิคมสร้างตนเองทุกแห่ง 

12. ชีวิตนี้ยังมีความหวัง (สันนิษฐานว่าราวปี 2525) ขาวดำ/เงียบ ความยาว 14.03 นาที

ภาพยนตร์เสนอการดำเนินงานช่วยเหลือผู้ตกทุกข์ได้ยากของกรมประชาสงเคราะห์

13. การพัฒนาอาชีพ สมาชิกนิคม (ไม่ทราบปี) สี/เงียบ ความยาว 15.04 นาที

ภาพของการประกอบอาชีพทางการเกษตรอันหลากหลายหลังการปรับพื้นที่เพื่อให้พร้อมต่อการเพาะปลูกและการเลี้ยงสัตว์ มีถนนที่นำผลผลิตออกไปจำหน่ายได้ และมีเครื่องจักรกลสำหรับใช้งานในชุมชนด้วย

14. นิคมฯ เขื่อนอุบลรัตน์ (ไม่ทราบปี) สี/เงียบ ความยาว 15.30 นาที  <<กดคลิกเพื่อชมภาพยนตร์>>

เนื้อหาที่โดดเด่นของภาพยนตร์เรื่องนี้คือ การจัดชลประทานของนิคมฯ มีสถานีสูบน้ำจากแม่น้ำเข้ามาในอ่างเก็บน้ำเพื่อไว้ใช้ภายในนิคม จัดทำระบบประปา มีถังเก็บน้ำขนาดใหญ่สามารถแจกจ่ายน้ำให้ทุกครัวเรือนและงานมอบหนังสือแสดงการทำประโยชน์ในที่ดิน (น.ค.3) แก่สมาชิกของนิคม

ภาพ : กิจกรรมสร้างสัมพันธ์นิคมสร้างตนเองเขื่อนอุบลรัตน์

15. การเลี้ยงไหมแผนใหม่ (ไม่ทราบปี) สี/เสียง ความยาว 28.51 นาที 

เป็นภาพยนตร์สารคดีมีเสียงบรรยาย จากองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่น (JICA) เพื่อใช้เป็นสื่อเผยแพร่ ให้รายละเอียดการเลี้ยงไหม ตั้งแต่การขุดร่องเพื่อปลูกต้นหม่อน ไปจนถึงการเก็บรังไหมออกจากจ่อ นำบรรจุถุงและส่งต่อกับคนรับซื้อ 

16. การฝึกอาชีพต่าง ๆ ขาวดำ/เงียบ ความยาว 39.58 นาที 

รวมภาพการทำงานหลายด้านในหลายช่วงเวลาของกรมประชาสงเคราะห์ ฟิล์มภาพยนตร์จากกองนิคมสร้างตนเองเหล่านี้เป็นภาพยนตร์ที่อยู่ในช่วงเวลาราวปี 2500-2525 ในขณะที่งานนิคมฯ ได้เริ่มต้นอย่างเป็นรูปธรรมในปี 2483 เมื่อ จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีได้ตั้งกรมประชาสงเคราะห์และให้ดำเนินการนำที่ดินรกร้างของรัฐมาจัดสรรให้ประชาชนยากจนมีที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกิน พร้อมทั้งส่งเสริมอาชีพและคุณภาพชีวิต สอดคล้องกับนโยบายการปฏิรูปที่ดิน แก้ปัญหาราษฎรไม่มีที่ดินอยู่อาศัยและทำกินของคณะราษฎรผู้เปลี่ยนแปลงการปกครอง2475 แนวทางนี้นำไปสู่การจัดตั้งนิคมสร้างตนเองพระพุทธบาทจังหวัดสระบุรี และนิคมสร้างตนเองจังหวัดลพบุรี (แปลงสภาพมาจากนิคมกสิกรจังหวัดลพบุรี) โดยมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2484โดยพระยาพหลพลพยุหเสนา 

ภาพ : เครื่องมือที่รัฐจัดหาให้ผู้บุกเบิกทำกิน

ปัจจุบันนิคมสร้างตนเองต่าง ๆ ดำเนินงานภายใต้กองพัฒนาสังคมกลุ่มเป้าหมายพิเศษ กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ และได้ปรับบทบาทไปตามยุคสมัยโดยเน้นด้านการพัฒนาคุณภาพชีวิตและอาชีพของสมาชิกนิคมมากกว่าการพัฒนาสาธารณูปโภคอย่างในอดีต 

น่าสนใจว่านอกเหนือจากฟิล์มภาพยนตร์จากกองนิคมฯ ที่หอภาพยนตร์ได้รับมานี้ยังมีภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ ของนิคมฯ อีกหรือไม่โดยเฉพาะช่วงเวลาที่ จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรีทั้งสองสมัย ก่อนปี 2500 เพื่อต่อยอดการศึกษานโยบายที่ดินในช่วงเวลาก่อนที่ จอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ จะทำรัฐประหาร และมีส่วนทำให้แนวทางการจัดสรรที่ดินเปลี่ยนแปลงอีกครั้งเมื่อเข้าสู่ยุคแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 1 เป็นต้นมา ซึ่งบทบาทของนิคมฯ ได้ขยายไปสู่การเป็นกลไกในการพัฒนาชนบท เพื่อเสริมสร้างความมั่นคงของรัฐในพื้นที่เปราะบาง เพื่อต่อสู้กับภัยจากลัทธิคอมมิวนิสต์และจัดการปัญหาชาติพันธุ์บางกลุ่ม รวมถึงรองรับผลกระทบจากการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของรัฐ โดยเฉพาะการสร้างเขื่อน ดังที่ปรากฏในเนื้อหาภาพยนตร์กรุที่ได้รับมาแล้วนี้

นอกจากผู้สนใจจะสามารถค้นคว้าภาพยนตร์ของกองนิคมฯ ได้โดยตรงแล้ว ยังสามารถค้นเพิ่มเติมจากภาพยนตร์สารคดีและข่าวอีกจำนวนหนึ่ง เช่น ซาไก จากสารคดีโทรทัศน์ชุดมรดกของไทย, มะนิลา ขอนแก่น พองหนีบ ภูเวียง บริเวณนา สร้างโดยงานเทคโนโลยีการศึกษา คณะเวชศาสตร์เขตร้อน มหาวิทยาลัยมหิดล รวมถึงภาพยนตร์ข่าวประจำวันจากสถานีโทรทัศน์ระหว่างปี 2509-2526 ซึ่งมีทั้งข่าวการดำเนินงานของหน่วยงานรัฐ และข่าวพระราชสำนัก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชฯ และพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จฯ เยี่ยมราษฎรตามพื้นที่นิคมสร้างตนเองต่าง ๆ ซึ่งสะท้อนมิติความเป็นพื้นที่ห่างไกล ทุรกันดารต้องการการพัฒนา และมิติความเป็นพื้นที่ความมั่นคงของรัฐด้วย

ภาพ : บ้านเรือนแรกเริ่มบุกเบิกของสมาชิกนิคม

ภาพยนตร์ของกองนิคมสร้างตนเองและภาพยนตร์ที่เกี่ยวข้องกับนิคมสร้างตนเองที่นำเสนอในบทความนี้ ผู้อ่านที่สนใจสามารถเข้ามาใช้บริการรับชมได้ที่ห้องสมุดและโสตทัศนสถาน เชิด ทรงศรี ทุกวันอังคาร-อาทิตย์ เวลา 09.30-17.30 น. (หยุดวันจันทร์) โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย